
گزارشی از تحقیقات خانم دکتر مارینا آلکسیدزه و دکتر شورنا جیمشریشویلی ارایه شد. این مقاله در ششمین عرس بین المللی بیدل ارائه و به شرح زیر است.
نسخ خطی دیوان حافظ در گنجینهی مرکز ملی نسخ خطی گرجستان
مارینا آلکسیدزه[2]
استاد کرسی ایرانشناسی دانشگاه دولتی تفلیس به نام ایوانه جاواخیشویلی
شورنا جیمشریشویلی[1]
دانشجوی دکترای ایرانشناسی دانشگاه دولتی تفلیس به نام ایوانه جاواخیشویلی
چکیده
بیش از 50 هزار نسخ خطی گرجی، عربی، ترکی، فارسی، یونانی و … در مرکز ملی نسخ خطی گرجستان نگهداری میشود. تعداد نسخ خطی فارسی موجود در این مرکز 708 نسخه میباشد که بين سه مجموعه ی عمده اسناد شرقی K، AC و L تقسیم شدهاند. پس از تحقیق انجام شده، 14 نسخه ی خطی از دیوان حافظ مشخص گردید که در مجموعه ی K و ACبا شمارههای PK 89/125 ، PAC 351،PAC 361 و غیره، نگهداری میشود که حرف «P» به معنی فارسی یا همان Persian است. اگرچه مطالعات نسخ خطی فارسی توسط پژوهشگران و دانشمندان گرجی سابقه ای طولانی دارد اما جنبه ی هنری نسخ خطی ادبی کمتر مورد توجه آنان قرار گرفته است. پژوهش حاضر اقدامی ناقابل برای پر کردن اين خلا می باشد.
این پژوهش با کارگيری روش توصیفی– تحلیلی به بررسی ویژگیهای بصری، نسخه شناختی و ادبی بعضی ازاین نسخ پرداخته و موارد زير را مشخص نموده است: تاریخ کتابت 10 نسخه معين گردیده و به شرح ذيل است: هشت نسخه متعلق به قرن 19 میلادی، یک نسخه به قرن 20 میلادی و یک نسخه متعلق به قرن 15 میلادی میباشد؛ در مورد 2 نسخه کاتب و در مورد نسخه قرن 15 میلادی انجامه، محل کتابت و تاریخ دقیق کتابت مشخص شد؛ در مورد یک نسخهی قرن 19 میلادی تاریخ صحافی و در خصوص یک نسخهی قرن 19 میلادی، جلدساز وتاریخ صحافی آن به دست آمده است؛ پس از بررسی این متون، اشتباهات کاتب، ابيات شعرا ی ديگر موجود در دیوان حافظ و همچنين در مورد نسخهی قرن 15 م. که بسیار نسخهی مهمی است، تعداد دقیق اشعار تشخيص گردید.
مقدمه
این مقاله با هدف معرفی چهارده نسخهی خطی از دیوان حافظ شیرازی به پژوهشگران ادبیات فارسی، تدوین شده است. این نسخهها در مخزنهای نسخ خطی گرجستان که عبارتند از مجموعهی آثار شرقی مرکز ملی نسخ خطی کورنلی ککلیدزه، موزهی ملی گرجستان و آرشیو مرکزی تاریخی گرجستان، نگهداری میشوند.
بررسی این نسخ خطی، موضوع پایاننامهی کارشناسی ارشدی بود که در سال ۲۰۲۳ میلادی با موفقیت در کرسی ایرانشناسی دانشگاه دولتی تفلیس به نام ایوانه جاواخیشویلی، تحت سرپرستی استاد مارینا آلکسیدزه، از آن دفاع گردید. عنوان این پایاننامه «نسخ خطی دیوان حافظ از مجموعههای مرکز ملی نسخ خطی کورنلی ککلیدزه» بود. این مقاله تا حدی، در جهت انتشار و اشتراکگذاری یافتههای کلیدی این پژوهش کارشناسی ارشد میباشد.
اهمیت و ضرورت موضوع پژوهش حاضر، از خاطر سنت دیرینهی مطالعهی نسخ خطی فارسی در گرجستان است. با این حال، شایان ذکر است که توجه ایرانشناسان گرجی، عمدتا معطوف به اسناد تاریخی فارسی بوده است. به دلیل این رویکرد سایر نسخ خطی منحصر به فرد و مهم، از جمله متون ادبی کمتر مورد پژوهش قرار گرفته و آنها از چشم جامعهی ادبی فارسی پنهان ماندهاند.
این نسخ خطی با استفاده از تحلیل نسخهشناسی، متنشناختی، و تذهیبشناسی و با بهکارگیری روش توصیفی-تحلیلی مورد بررسی قرار گرفتهاند. نتایج این مطالعه را میتوان بهصورت زیر خلاصه کرد: خطاهای کاتبان در متون شناسایی شد. برای دو نسخهی خطی ( PAC 281 و PAC 282) تاریخ صحافی مشخص گردید. در مورد نسخهی خطی PAC 290، هویت صحاف بهطور کامل رمزگشایی شد. انجامهی یک نسخهی خطی متعلق به سدهی پانزدهم میلادی (PAC 351) بهطور کامل رونویسی و تحلیل شد که مکان و تاریخ دقیق کتابت آن را تعیین کرد. تحلیل متنشناختی نشان داد که نسخه (PAC 351) شامل نمونههایی از اشعار شاعران سدهی دوازدهم تا چهاردهم میلادی، یعنی نزاری قهستانی و سعدی شیرازی میباشد. همچنین، لازم به ذکر است که هیچ یک از نسخ خطی مورد بررسی، دارای تزیینات یا مینیاتور نمیباشند.
پیشینهی تحقیق
مطالعهی نسخ خطی فارسی در گرجستان از سال ۱۹۴۹ میلادی، پس از بررسی پنجاه فرمان و حکم سلطنتی توسط ماکار خوبوآ آغاز شد. پیش از آن، در سال ۱۹۳۳، استاد یوری مار در انستیتوی قفقازشناسی، گزارشی دربارهی هفت سند حقوقی گرجی و متون فارسی نوشتهشده درون آنها، که در موزهی ملی گرجستان نگهداری میشدند، ارائه داد [پوتوریدزه، ۱۹۵۵].
اسناد تاریخی تکزبانه (فارسی یا گرجی) و دوزبانه (گرجی- فارسی) که شامل فرامین و احکام تاریخی میباشند در مرکز ملی نسخ خطی کورنلی ککلیدزه، موزهی ملی گرجستان و آرشیو تاریخی مرکزی نگهداری میشوند، توسط پژوهشگرانی چون ماکار خوبوآ، ولادیمیر پوتوریدزه، ماگالی تودوآ، نوگزار دوندوآ، تسیسانا آبولادزه، مایا ماماتساشویلی، روسودان گوارامیا و دیگران مورد مطالعه قرار گرفتهاند با مشاهدهی آثار منتشرشده، میتوان نتیجه گرفت که ایرانشناسان گرجی بهطور ویژهای به اسناد تاریخی تکزبانه (گرجی یا فارسی) و دوزبانه (گرجی – فارسی) علاقهمند بودهاند. این اسناد، منبع غنی و قابلتوجهی برای مطالعات سدههای شانزدهم تا نوزدهم میلادی محسوب میشوند.
یکی از منابع راهنمای مهم برای پژوهش حاضر، مجموعهی کاتالوگهایی بود که برای مخزن نسخ خطی مشرق زمین مرکز ملی نسخ خطی ککلیدزه تدوین شدهاند. کاتالوگ نسخ خطی فارسی، ترکی و عربی مجموعهی K، در سال ۱۹۶۹ توسط تسیسانا آبولادزه، روسودان گوارامیا و مایا ماماتساشویلی تهیه شد و کاتالوگ مجموعهی AC، توسط مایا ماماتساشویلی در سال ۱۹۷۷، تدوین شد. این کاتالوگها همچنان یکی از منابع اصلی برای متخصصان این حوزه به شمار میآیند. کاتالوگها بر اساس توالی زیر سازماندهی شدهاند: ویژگیهای دیرینهنگاری نسخ خطی، مشخصات ظاهری، عنوان، مؤلف، و بخشهای آغازین و انجامهی متن.
شایان ذکر است که چند سال پیش، سیفالله مدبر چهاربرجی فهرست سهجلدی را به زبان فارسی منتشر کرد که مجموعههای PK، PAC و PL مرکز ملی نسخ خطی ککلیدزهی تفلیس را در بر میگیرد. همانطور که از مقدمهی جلد اول مشخص است، مدبر چهاربرجی به مدت ۴۵ روز به همراه خانوادهی خود در تفلیس اقامت داشت و در طول این مدت بیش از سیصد نسخهی خطی را فهرست کرد. این رویکرد متعاقبا پس از مقایسهی دقیق با فهرستهای موجود به زبان فارسی به چاپ رسیدند [مدبر چهاربرجی، ۱۳۸۴.
در حالی که این فهرستها وظیفهی خود یعنی توصیف کتابشناختی را با موفقیت انجام میدهند، هدف آنها مطالعهی عمیق یا تحلیل انتقادی نسخ خطی نیست. در نتیجه، یافتههای پژوهش جدیدی که پس از بررسی نسخ خطی دیوان حافظ حاصل شد، در جهت رفع و پر کردن نقصها و سایر خلاهای اطلاعاتی موجود در فهرستها صورت گرفته است.
نسخ خطی فارسی در مخزنهای گرجستان
مجموعههای نسخ خطی فارسی در گرجستان، که قدمت آنها به قرون پانزدهم تا بیستم میلادی میرسد، در موزهی گرجستان، مرکز ملی نسخ خطی کورنلی ککلیدزه و آرشیو مرکزی تاریخی گرجستان نگهداری میشوند. آرشیو مرکزی تاریخی گرجستان ۱۲۳۷ سند تاریخی را در صندوق فارسی مجموعهی اسناد خود (شمارهی صندوق ۱۴۵۲) جای داده است، که این صندوق یکی از ۸۷۶ صندوق مدیریتشده توسط آرشیو نام برده؛ قدیمیترین سند در این مجموعه مربوط به سال ۱۵۲۵ میلادی و جدیدترین آن مربوط به سال ۱۹۱۴ میلادی است.
مرکز ملی نسخ خطی تفلیس بیش از ۵۰,۰۰۰ نسخهی خطی را در خود جای داده است. بر اساس تعداد نسخ خطی، مجموعهی عربی با حدود ۱,۵۰۰ نسخه، گستردهترین مجموعه است. پس از آن نسخ خطی فارسی با مجموع ۷۰۸ نسخه و در نهایت نسخ خطی ترکی با ۴۲۳ نسخه قرار دارند. در تقسیمبندی نسخههای خطی به مجموعههای K، L و AC، علیرغم عدم قرابت زبانی بین این سه زبان اصلی مشرق زمین، عوامل زمانی (کرونولوژیکی) و موضوعی لحاظ شدهاند.علاوه بر این، برای مجموعهی نسخههای خطی فارسی حرف P (Persian)، برای مجموعهی عربی Ar (Arabic)، و برای مجموعهی ترکی حرف Tur (Turkish) تخصیص داده شده است.
مجموعهی K شامل ۱۹۲ نسخهی خطی فارسی است. این نسخهها مجموعهی شخصی جمشید خان افشار اورومی مجد السلطنه، یک شخصیت برجستهی نظامی و اجتماعی ایرانی فعال در حوالی تغییر قرنهای نوزدهم و بیستم، را تشکیل میدادند. پس از اشغال تبریز و ارومیه توسط روسها در سال ۱۹۱۵ میلادی، داراییهای مجد السلطنه توسط روسها مصادره شد و مجموعهی وی به تفلیس فرستاده شد. سپس ادارهی تزاری از طریق یک اقدام رسمی ویژه، آن را به موزهی قفقاز منتقل کرد. آن بخش از مجموعهی ژنرال که در اقامتگاه وی در تفلیس نگهداری میشد نیز به همین موزه و کتابخانهاش منتقل گردید. بخشهای مختلف این مجموعه در حال حاضر در مرکز ملی نسخ خطی تفلیس و موزهی ملی گرجستان نگهداری میشوند. این موزه همچنین پرترهی او را نیز در اختیار دارد که در سال ۱۹۰۵ میلادی توسط هنرمند ایرانی علی اشرف خلق شده است [آلکسیدزه، 2016].
مجموعهیAC (یا همان مجموعهی آسیای مرکزی) در سال ۱۹۳۵ توسط داویت چخنکلی و گیورگی تسرتلی پس از سفر و تلاش آنها برای گردآوری نسخ خطی در آسیای مرکزی، بهویژه در مراکز فرهنگی مانند سمرقند و بخارا، به موزهی ملی گرجستان منتقل شد. این مجموعه ۶۸۰ نسخهی خطی را در بر میگیرد که قدمت آنها به قرون پانزدهم تا نوزدهم میلادی میرسد. تقریبا تمامی حوزههای دانش در این مجموعه نمایندگی شدهاند: تاریخ، پزشکی، الهیات، اخلاق، دستور زبان، واژهنگاری، نثر و شعر، هنر، میراث نامهنگاری و امثالهم [ماماتساشویلی، ۱۹۷۷: ۵]. مجموعهی K دیوانهای خطی حافظ شیرازی را با شمارههای ثبت زیر در خود جای داده است: PK 89/125 – بدون تاریخ کتابت، فاقد انجامه، با خط نستعلیق کتابت شده و شامل غزل، رباعی و قطعه است؛ و PK 157/195 – نیز همچنین بدون تاریخ کتابت، فاقد انجامه، با خط نستعلیق کتابت شده و آسیب دیده است. این نسخه شامل قصیده، غزل، قطعَه، مثنوی، ترکیببند و رباعی است. علاوه بر این، نسخهی خطی PK 157/195 با مقدمهی محمد گلندام همراه شده است.
دیوانهای خطی حافظ در مجموعهی PAC با شمارههای ثبت زیر ارائه شدهاند: PAC 281 در سال ۱۲۸۷ هجری قمری (معادل 1870/71 م.) با خط نستعلیق کتابت شده و شامل غزل، قطعه، مثنوی، ساقینامه، ترجیع بند، مخمس و رباعی است؛ PAC 282 در سال ۱۲۹۷ هجری قمری (معادل 1879/80 م.) با خط شکستهنستعلیق کتابت شده و دارای آسیبدیدگی است، شامل غزل، مثنوی و ساقینامه است؛PAC 290 در سال ۱۲۹۷ هجری قمری (معادل 1879/80 م.) با خط نستعلیق کتابت شده و شامل غزل، مثنوی، ساقینامه، قطعه، ترجیع، مخمس و رباعی است؛ PAC 298 در سال ۱۲۸۸ هجری قمری (معادل 1871/72 م.) توسط عبدالله بیگ وله امین میرزا خوری کتابت شده و شامل غزل، مخمس، ترکیببند، ساقینامه و رباعی است؛ PAC 299 در سال ۱۳۲۰ هجری قمری (معادل 1902/03 م.) با خط نستعلیق کتابت شده و شامل غزل، ترکیببند، مخمس، معنانامه و رباعی است؛ PAC 300 در سال ۱۲۲۵ هجری قمری (معادل 1810 م.) توسط عنایتالله ابن اعرال بای با خط نستعلیق کتابت شده، ناقص و شامل غزل و رباعی میباشد؛ PAC 302 فاقد تاریخ، ناقص، با خط نستعلیق کتابت شده و تنها شامل غزلیات است؛PAC 348 در سال ۱۲۷۷ هجری قمری (معادل 1860/61 م.) با خط نستعلیق کتابت شده و شامل غزل، ترکیببند، رباعی و مثنوی است؛PAC 349 فاقد تاریخ و ناقص است، با خط نستعلیق کتابت شده و تنها شامل غزلیات میباشد؛PAC 350 در سال ۱۲۴۷ هجری قمری (معادل 1831/32 م.) با خط نستعلیق کتابت شده، ناقص است و شامل غزل، مثنوی، ساقینامه، ترجیع بند، مخمس و قطعه است؛PAC 351 در سال ۸۶۵ هجری قمری (معادل 1460/61 م.) کتابت شده و شامل غزل، قطعه، مثنوی، ساقینامه، ترکیببند و رباعی است؛ PAC 361 در سال ۱۲۶۵ هجری قمری (معادل 1848/49 م.) با خط شکستهنستعلیق کتابت شده، شامل غزل، ساقینامه و رباعی است.
نتایج و یافته ها
جلد سه نسخهی دیوان به شمارههای ثبت PAC 281، PAC 282 وPAC 290 توجه این پژوهش را به خود جلب کرد. دیوان PAC 281 در جلدی مهر شده قرار دارد که در ترنج بالای آن در هر دو طرف، نوشتهای و تاریخ ۱۲۸۶ هجری قمری (معادل 1869/70 م.) حک شده است. این امر نشان میدهد که جلد یک سال قبل از کتابت دیوان ساخته شده است. متأسفانه، این نوشته، بهجز کلمات جداگانه قابل رمزگشایی کامل نبود، که عبارتند از: “صحافی … ملا “. نسخهی خطی PAC 282 در جلدی از جنس پاپیه ماشه قرار گرفته است. مشابه به جلد نسخهی قبلی، روی جلد و پشت آن در ترنجهای مهر شده، تاریخ ۱۲۹۷ هجری قمری (معادل 1879/80 م.) درج شده است، به این معنی که تاریخ کتابت نسخه با تاریخ جلد همزمان است. نوشتهی روی این جلد نیز قابل خواندن نبود. در مورد نسخهی PAC 290، موفق شدیم نوشتهی نقش بسته در ترنج روی جلد را بخوانیم که به طور احتمالی به این صورت رمزگشایی شد: “عمل رفای میر سید میرک صحاف”. از میان چهارده نسخهی دیوان خطی بررسیشده، هویت کاتب تنها در نسخههای PAC 298 (عبدالله بیگ والّه امین میرزا خوری) و نسخهی PAC 300 (عنایتالله ابن اعرال بای) ثبت شده است. چهار نسخه- PAC 302 و PAC 349 (از مجموعه AC ) و PK 89/125، PK 157/195 ( از مجموعهی K ) بدون تاریخ کتابت هستند. هشت نسخهی دیوان با شمارههای PAC 281، PAC 282، PAC 290، PAC 298، PAC 300، PAC 348، PAC 350،PAC 361 مربوط به قرن نوزدهم، یک نسخه (PAC 299) مربوط به قرن بیستم، و یک نسخه (PAC 351) مربوط به قرن پانزدهم میلادی است.
نسخهی خطیPAC 351 مربوط به قرن پانزدهم میلادی، مستحق توجه ویژه و پژوهش مفصلی است. این نسخه آسیب دیده و هشت برگ آغازین آن و حواشی برخی از برگهای بعدی ترمیم شدهاند. از میان هشت برگ ترمیمشده، شش برگ سفید هستند. از برگ 6v-8v شش غزل با خط نستعلیق نسبتاً درشت نوشته شده است، و بخش اصیل نسخهی خطی از برگ 9r با غزل «دلم ز صومعه بگرفت و خرقه سالوس» آغاز میشود، شروع میگردد .اگر شمارش برگها را از صفحهی (6v) آغاز کنیم، نسخهی خطی در مجموع شامل ۲۰۳ برگ است. با این حال، در یکی از فهرستها، تعداد کل برگها ۲۰۳ و در دیگری ۱۹۵ ذکر شده است.
نسخهی خطی با خط نستعلیق ظریف و ساده در دو ستون نوشته شده است که این ستونها با خطوط سیاه و طلایی از هم جدا شدهاند و در قابی از خطوط آبی، سیاه و طلایی محصور گشتهاند. تمامی نمونههای شعری با ترنجهای مستطیلشکل از یکدیگر متمایز شدهاند که در داخل آنها، نام قالبهای شعری مربوطه با خط ثلث و بر روی زمینهای از گرههای گلدار سیاه و طلایی خوانده میشود: “وله ایضا”، “ایضاله”، “وایضاله”، “وله”، “رباعی”، “رباعیت” و “قطقه”. این نسخهی خطی در مجموع شامل ۴۷۴ غزل است که به ترتیب الفبایی مرتب شده و با غزل «هزار جهد بکردم که یار من باشی» به پایان میرسد. علاوه بر غزلها، نسخه شامل یک قصیده، ۳۹ قطعه، پنج مثنوی، ۹ ترکیببند و ۳۸ رباعی است.
در همین نسخهی خطی، در صفحهی ۱۷۲، به شعری از نزاری قهستانی، شاعر ایرانی قرون سیزدهم و چهاردهم میلادی، برمیخوریم که پنج سال پیش از تولد حافظ درگذشته است:
جان برای تو که هم جانی و هم جانانی سر فدای تو وگرنه من و سرگردانی
بیت پایانی غزل، که در آن تخلص «نزاری» به «حافظ» تغییر داده شده است، حائز اهمیت و توجه است:
راستی حد نزاری نبود صحبت تو راستی حد حافظ نبود صحبت تو
علاوه بر این، کاتب در صفحهی 187v این دیوان، یک مثنوی از سعدی شیرازی را نیز گنجانده است:
سگ بر ان ادمی شرف دارد که دل دوستان بیازارد
در جریان تحلیل متنی، یک غزل که به صورت تصادفی انتخاب شده بود، با دیوانهای خطی متعلق به همین قرن که در کتابخانههای دیگر نگهداری میشوند، مقایسه شد. این تحلیل عمدتاً بر اساس دیوان چاپشده توسط سلیم نیساری در تهران انجام گرفت. غزل اول انتخابشده، که با مصرع «صلاح کار کجا و من خراب کجا» آغاز میشود، بهطور کامل با نسخههای خطی نگهداریشده در کتابخانهی سلیمانیه، مورخ ۸۱۳ هجری قمری (۱۴۱۱ م.)، و کتابخانهی ملی فرانسه، مورخ ۸۷۵ هجری قمری (۱۴۷۱ م.)، مطابقت داشت.
خطاهای کاتبان در بخشهای حاوی قطعه، رباعی و ترکیببند مشاهده و ثبت شد. موارد مکرری از انتساب اشتباه نمونههای شعری به قالبهای شعری دیگر توسط کاتب ثبت گردید؛ به عنوان مثال، برخی قطعات به اشتباه توسط کاتب به عنوان رباعی مشخص شدهاند (178r).
ارزش علمی اصلی که از مطالعهی نسخهی خطی قرن پانزدهم حاصل شد، رمزگشایی انجامه از طریق تحلیل نسخه شناسی میباشد. از این انجامه مشخص گردید که نسخهی خطی در روز هشتم ذیالحجه سال ۸۶۵ هجری قمری، مطابق با ۲3 سپتامبر سال ۱۴۶۱ میلادی، در شیراز کتابت شده است.
متن رمزگشایی شده: بتاریخ ثامن ذیحجه (؟) سنه ۸65 بمقام شیراز و الی (؟) طالع سعد.
نتیجهگیری
در این مقاله، چهارده نسخهی خطی دیوان حافظ شیرازی که در مخزنهای نسخ خطی گرجستان، به ویژه در مجموعههای AC وK مرکز ملی نسخ خطی کورنلی ککلیذدزه نگهداری میشوند، مورد بحث قرار گرفته است. چهار نسخه- PAC 302 و PAC 349 (از مجموعه AC ) و PK 89/125، PK 157/195 ( از مجموعهی K ) بدون تاریخ کتابت میباشند؛ هشت نسخهی دیوان با شمارههای PAC 281، PAC 282، PAC 290، PAC 298، PAC 300، PAC 348، PAC 350،PAC 361 مربوط به قرن نوزدهم، یک نسخه (PAC 299) مربوط به قرن بیستم، و یک نسخه (PAC 351) مربوط به قرن پانزدهم میلادی است. هویت کاتب تنها در نسخههای PAC 298 (عبدالله بیگ والّه امین میرزا خوری) و نسخهی PAC 300 (عنایتالله ابن اعرال بای) ثبت شده است.
تحلیل نسخهشناسی بر روی هر چهارده نسخهی خطی انجام شد. به دلیل اهمیت بالای نسخهی خطی قرن پانزدهم، تنها همین نسخه (PAC 351) تحت بررسی مشروح تکستولوژیک و هنری قرار گرفت.
در مورد جلد سه نسخهی خطی PAC 281، PAC 282 و PAC 290، تحلیل نسخهی PAC 281 با موفقیت تاریخ صحافی و برخی از کلمات حکشده بر روی آن را آشکار کرد: ۱۲۸۶ هجری قمری (معادل 1869/70م.) و کلمات : “صحافی … ملا”. جلد نسخهی خطی PAC 282 در سال ۱۲۹۷ هجری قمری (معادل 1879/80 میلادی) ساخته شده است، اما نوشتهی روی آن قابل رمزگشایی نبود. در مورد نسخهی خطی PAC 290، نوشتهی روی ترنج با موفقیت به این صورت رمزگشایی شد: “عمل رفای میر سید میرک صحاف”.
تحلیل تکستولوژیک و هنری نسخهی خطی PAC 351 چندین یافتهی جدید را در پی داشت. تعداد دقیق قالبهای شعری موجود در نسخهی خطی تعیین شد: ۴۷۴ غزل، 1 قصیده، ۳۹ قطعه، 5 مثنوی،9 ترکیببند و ۳۸ رباعی .تحلیل تکستولوژیک غزل دوم نشان داد که متن آن کاملا با محتوای دو نسخهی خطی مهم دیگر مطابقت دارد: یکی در کتابخانهی سلیمانیه، مورخ ۸۱۳ هجری قمری (۱۴۱۱ م.)، و دیگری در کتابخانهی ملی فرانسه، مورخ ۸۷۵ هجری قمری (۱۴۷۱ م.).
علاوه بر این، در صفحههای 172 و 187v نسخهی PAC 351، نمونههایی از اشعار نزاری قهستانی، شاعر ایرانی قرون سیزدهم و چهاردهم میلادی، و سعدی شیرازی شناسایی شدند. افزون بر این، انجامهی این نسخه با موفقیت به این صورت رمزگشایی شد: “ بتاریخ ثامن ذیحجه (؟) سنه ۸65 بمقام شیراز و الی (؟) طالع سعد” که نشان میدهد نسخهی خطی در روز هشتم ذیالحجه سال ۸۶۵ هجری قمری، مطابق با ۲3 سپتامبر ۱۴۶۱ میلادی، در شیراز کتابت شده است.
منابع
خانلری، ناتل پرویز. (۱۳۷۵). دیوان حافظ خواجه شمس الدین محمد، ملحقات غزلیات، قصاید، مثنویات، قطعات، رباعیات (ج. ۲، چاپ دوم). چاپخانه نیل.
کرمی، مدینه. (۱۳۹۹). نقش سلیم نیساری در آموزش زبان فارسی و معرفی دفتر دگرسانیها در غزلهای حافظ. مجله حافظ پژوهشی (دوره جدید، ش. ۲)، ۱۲۳.
مدبر چهاربرجی، سیف الله. (۱۳۸۴). فهرست تفصیلی نسخ خطی فارسی انستیتو ککلیدزه تفلیس (ج. ۱). وزارت امور خارجه.
مدبر چهاربرجی، سیف الله، و ماماتساشویلی، مایا. (۱۳۸۴). فهرست تفصیلی نسخ خطی فارسی انستیتو ککلیدزه تفلیس (ج. ۲). وزارت امور خارجه.
مدبر چهاربرجی، سیف الله، و ماماتساشویلی، مایا. (۱۳۸۷). فهرست تفصیلی نسخ خطی فارسی انستیتو ککلیدزه تفلیس (ج. ۳). وزارت امور خارجه.
نیساری، سلیم. (۱۳۸۶). دفتر دگرسانیها در غزلهای حافظ: برگرفته از پنجاه نسخه خطی سده نهم (چاپ اول). فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
نیساری، سلیم. (۱۳۸۷). دیوان حافظ بر اساس نسخههای خطی سده دهم (ویرایش دوم). سخن.
قزوینی، محمد، و غنی، قاسم. (۱۳۲۰). دیوان خواجه شمسالدین محمد حافظ شیرازی (چاپ اول). مجلس.
Abuladze, Ts., Gvaramia, R., & Mamatsashvili, M. (1969). K. Kekelidzis Sakhelobis Khelnațerta Instituțis Arabul, Turkul da Sparsul Khelnațerta Kațalogi (K Kolekcia) [Catalog of Arabic, Turkish, and Persian Manuscripts of the K. Kekelidze Institute of Manuscripts (K Collection)]. Mecniereba.
Aleksidze, M. (2016). Sakartvelo Qajarta Periodis Sparsul Wyaroebshi [Georgia in the Persian Sources of the Qajar Period]. Arțanuji.
Fogg, S. (2009). Arabic, Persian and Ottoman Manuscripts (Science, Philosophy, Literature, and Religion). Fogg Rare Books Ltd. Retrieved from https://vdocuments.mx/arabic-persian-and-ottomanmanuscripts.html
Gvaramia, R. (2006). Ġmosavlur xelnacert’a p’onḋi [Oriental Manuscript Fund]. Mtsignobari, (6), 134–142.
Khubua, M. (1949). Sakartvelos Muzeumis Sparsuli Firmanebi [Persian Firmans of the Museum of Georgia]. Sakartvelos SSR Mecnierebat’a Akademiis Gamomcemloba.
Mamatsashvili, M. (1977). Khelnațerta Instituțis Sparsul Khelnațerta Kațalogi: AC Kolekcia [Catalog of Persian Manuscripts of the Institute of Manuscripts: AC Collection]. (D. Kobidze, Ed.). Mecniereba.
Osch, G., Carswell, J., & Petherbridge, G. (1981). Islamic Bindings and Bookmarking: A catalog of an Exhibition. Oriental Institute, The University of Chicago.
Žvania, Z., Guliašvili, Š., & Gelava, N. (2018). Saistorio Centraluri Arq̇ivis Megzuri [Guide to the Central Historical Archive]. Sakartvelos Erovnuli Arq̇ivi.